بخشي از کتاب کمک آموزشي علوم و فنون ادبي دکتر کامران شاه مراديان و خانم سلماني از نشر مبتکران

دانش آموزان گرامي
ورود شما را به دورة دوم متوسطه تبريك مي گوييم. اين دوره شما را براي زندگي و كار در جامعه و تحصيل
در دوره هاي بالاتر آماده مي كند. اگر بگوييم آيندة شغلي شما بستگي به موفقيت تحصيلي شما در اين دورة س هساله
دارد، اغراق نكرده ايم. شما براي موفقيت در اين دوره بايد تلاش كنيد و از مشاوران و معلمان و كتاب هاي مناسب
برخوردار شويد.
را در اختيار شما قرار م يدهيم. اين كتا ب ها « غزال » ما در انتشارات مبتكران، بسيار خرسنديم كه كتاب هاي فارسي
به حساب مي آيند، موفقيت تحصيلي شما را تضمين م يكنند. اين مجموعه، براي « رشادت » كه از مجموعه كتاب هاي
دانش آموزاني نوشته شده است كه مايلند در بهترين رشت ههاي دانشگاه هاي بنام كشور تحصيل كنند.
مؤلفان مجموعة غزال، پس از ارائة درسنامة جامع، بانك سؤال كاملي را در اختيار شما قرار مي دهند كه شامل
پرسش هاي چهارگزينه اي تاليفي و كنكور سال هاي اخير است. اين پرسش ها براساس فصل ها و بخ ش هاي كتاب
درسي طبقه بندي شده اند. پاسخ نامة كليدي در انتهاي كتاب آمده است.
مورد توجه مؤلف بوده، به شرح زير است: « علوم و فنون ادبي دهم غزال » نكاتي كه در تأليف كتاب
با توجه به اين كه عنوان كتاب كتاب حاضر، علوم و فنون ادبي ( 1) است، سعي شده است كه مفاهيم و مطالب uf076
مورد بحث در هر يك از فصل ها، متناسب با آهنگ كتاب درسي توضيح داده شود و از پرداختني به فنون و
آرايه هاي اضافي خودداري شده است.
سعي مؤلّفان اين كتاب بر آن بوده كه مطالب مورد بحث در هر فصل را به زباني ساده تر و شيو ه اي نوين و قابل uf076
فهم توضيح داده شود.
در فصل دوم، تلاش شده است كه جهت تفهيم بهتر مفاهيم سبكي و ويژگي هاي آثار شعرا و نويسندگان، توضيح uf076
مختصري دربارة آثار و شخصيue825ت هاي موردنظر داده شود. اين كار سبب مي شود ضمن معرّفي آثار و
شخصيue825ت هاي مورد اشاره، به شناخت عملي ويژگي هاي سبكي آثار منظوم و منثور نيز كمك كند.
در انتهاي هر فصل، متناسب با حجم و اهميue825ت مطالب درسي، تعدادي سؤال چهارگزين ه اي همراه با پاسخ نامة uf076
تشريحي گنجانده شده است. اين پرسش ها شامل سؤالات كنكور سراسري و سؤالاتي است كه توسط مؤلّفان
طرح شده است.
در پايان، وظيفة خود مي دانيم از مؤلفان محترم اين كتاب، آقاي دكتر كامران شاه مراديان و خانم دكتر مهرانگيز سلماني و
دبير محترم مجموعه، كه كتاب زير نظر ايشان تأليف شده است، تشكر كنيم.
همچنين از خان م سميه بهرامي كه زحمت حروفچيني و صفحه آرايي و خانم بهاره خدامي كه زحمت كارهاي گرافيكي
كتاب را برعهده داشته اند، بسيار ممنونيم و براي همة اين عزيزان آرزوي موفقيت م يكنيم.
انتشارات مبتكران
ستايش: اي بي نشان . ................................................................................................................................................................................................. 7
فصل يكم: كلّيات
درس يكم: مباني علوم و فنون ادبي . ............................................................................................................................................................... 10
درس دوم: بررسي و طبقه بندي آثار . ................................................................................................................................................................ 14
درس سوم: كالبدشكافي متن 1 (شعر) ........................................................................................................................................................... 19
درس چهارم: كالبدشكافي متن 2 (نثر) .......................................................................................................................................................... 24
كارگاه تحليل فصل ............................................................................................................................................................................................................ 29
سؤالات چهارگزينه اي فصل يكم ...................................................................................................................................................................................... 31
پاسخ سؤالات چهارگزين هاي فصل يكم ........................................................................................................................................................................... 33
فصل دوم: تاريخ ادبيات و سبك شناسي
درس پنجم: زبان و ادبيات پيش از اسلام ...................................................................................................................................................... 36
درس ششم: شكل گيري و گسترش زبان و ادبيات فارسي . .................................................................................................................... 40
درس هفتم: سبك و سب كشناسي دورة اوue825ل (سبك خراساني) ........................................................................................................... 45
درس هشتم: زبان و ادبيات فارسي در سد ههاي پنجم و ششم . ........................................................................................................... 54
درس نهم: سبك و سبك شناسي دورة دوم (سبك عراقي) ................................................................................................................... 60
كارگاه تحليل فصل ............................................................................................................................................................................................................... 66
سؤالات چهارگزينه اي فصل دوم ...................................................................................................................................................................................... 73
پاسخ نامه سؤالات چهارگزين هاي فصل دوم . .................................................................................................................................................................. 80
فصل سوم: موسيقي شعر
درس دهم: ساز هها و عوامل تأثيرگذار شعر فارسي . .................................................................................................................................. 86
درس يازدهم: هماهنگي پاره هاي كلام .......................................................................................................................................................... 93
درس دوازدهم: قافيه . ............................................................................................................................................................................................ 98
درس سيزدهم: وزن شعر فارسي . ....................................................................................................................................................................... 104
كارگاه تحليل فصل .............................................................................................................................................................................................................. 109
سؤالات چهارگزينه اي فصل سوم ................................................................................................................................................................................... 113
پاسخ نامه سؤالات چهارگزين هاي فصل سوم . ............................................................................................................................................................... 122
فصل چهارم: زيباي يشناسي (بديع لفظي)
درس چهاردهم: وا جآرايي، واژه آرايي ............................................................................................................................................................. 130
درس پانزدهم: سجع و انواع آن . ...................................................................................................................................................................... 134
درس شانزدهم: موازنه و ترصيع ...................................................................................................................................................................... 138
درس هفدهم: جناس و انواع آن . ..................................................................................................................................................................... 143
كارگاه تحليل فصل ............................................................................................................................................................................................................... 147
سؤالات چهارگزينه اي فصل چهارم . ................................................................................................................................................................................. 150
پاسخ نامه سؤالات چهارگزين هاي فصل چهارم . ............................................................................................................................................................. 166
نيايش: به اميد تو.............................................................................................................................................................................................................. 180
« ستايش »
اي بي نشان
اي بي نشان محض، نشان از كه جويمت »
گم گشت در تو هر دو جهان، از كه جويمت
تو گم نه اي و گمشدة تو منم وليك
نايافت يافت م ي نتوان از كه جويمت
پيدا بسي بجue821ستمت امue825ا نيافتم
اكنون مرا بگو كه نهان از كه جويمت
چون در رهت يقين و گماني همي رود
اي برتر از يقين و گمان از كه جويمت
در جست وجوي تو دلم از پرده اوفتاد
اي در درون پردة جان، از كه جويمت
عطّار اگر چه يافت به عين يقين تو را
اي بس عيان به عين عيان از كه جويمت
عطّار نيشابوري، ديوان اشعار، غزليue825ات
شعر فوق كه از غزليue825ات عطّار نيشابوري انتخاب شده است، تحميديue825ه اي است كه براي سرآغاز اين
كتاب در نظر گرفته شده است.
است و در اصطلاح « الحمدالله » تحميديue825ه چيست؟ در لغت به معني حمد و ستايش گفتن و گفتن
ادبي، سخني زيبا به شعر يا نثر است در ستايش خدا.
معمولاً شاعران و نويسندگان در آغاز آثار خود، به حمد و ستايش پروردگار يكتا مي پردازند و
اميدوارند با يك آغاز خوب و زينت دادن آن با نام خدا، پايان و فرجام آن نيز زيبا و ارزشمند رقم
بخورد. اين دعا و نيايش در ادب فارسي جايگاه ويژه اي دارد؛ به گونه اي كه در ادبيات كهن و امروز
كم تر آثاري است كه در آن، شاعر و نويسنده به ستايش و توصيف ذات باريتعالي نپرداخت ه باشند؛ پس
مي توان با قاطعيue825ت عنوان كرد كه تحميue825ديه و نيايش در پهنة ادب فارسي همواره بوده و هست.
اين نيايش ها كه سرشار از مضامين لطيف و عميق و پرمعني است، با حمد الهي و توصيف عظمت
كبريايي حق آغاز مي شوند؛ برشمردن صفات جمال و جلال الهي و سخن گفتن از رحمت و
مغفرت خداوندي، بخش عمدة اين مناجات ها را تشكيل مي دهد؛ سپس گوينده به عجز و نياز
مي پردازد و معاصي و گناهان خود را برمي شمارد و از درگاه خداوند طلب عفو و مغفرت
مي كند. در ادب فارسي، نمونه هاي دلپذيري از نيايش و مناجات مي توان يافت. نيايش ها و
مناجات هاي منثور خواجه عبدالله انصاري، تحميديه هاي لطيف و زيباي نظامي، سعد، مولانا و
مناجات شورانگيز وحشي بافقي در آغاز منظومة شيرين و فرهاد و پيش تر از همة اين ها ستايش ها
و نيايش هاي شاهنامة فردوسي از زبان رستم در لحظه هاي حساس و سرنوشت ساز نبرد و پيكار،
نمونه هاي عالي و باشكوه تحميديه و مناجات در ادب فارسي محسوب م يشوند.
8
علوم و فنون ادبي غزال
عطّار نيشابوري
فريدالدue825ين ابوحامد محمدبن ابوبكر ابراهيم بن الحاق عطّار نيشابوري، يكي از شعرا و عارفان نام آور ايران در اواخر قرن
ششم و اوايل قرن هفتم هجري قمري است. بنابر آن چه تاريخ نويسان گفته اند، بعضي از آنان سال ولادت او را 513 و بعضي
537 (ه . ق) مي دانند. او در قرية كدكن يا شادياخ از توابع نيشابور به دنيا آمد. از دوران كودكي او اطّلاعي در دست
نيست جز اين كه پدرش در شهر شادياخ به شغل عطّاري (دارو فرش) مشغول بوده كه بسيار هم در اين كار ماهر بود. بعد
از وفات پدر، فريدالدين هم شغل پدر را ادامه مي هد و به عطّاري مي پردازد؛ تا اين كه بر اثر يك انقلاب روحي مسير
زندگي او تغيير كرد. در مورد اين انقلاب روحي، روايات زيادي بيان شده است كه معرو فترين آن ها اين است:
روزي عطّار در دكان خود مشغول معامله بود كه درويشي به آن جا رسيد و چندبار با گفتن جملة چيزي براي خدا »
بدهيد، از عطّار كمك خواست ولي او به درويش چيزي نداد. درويش به او گفت: اي خواجه! تو چگونه مي خواهي از
دنيا بروي؟ عطّار گفت: همان گونه كه تو از دنيا مي روي. درويش گفت: تو مانند من مي تواني بميري؟ عطّار گفت: بله.
از دنيا رفت. عطّار با ديدن اين صحنه، به شدue825ت متغيue825ر شد « الله » درويش كاسة چوبي خود را زير سر نهاد و با گفتن كلمة
و از دكان خارج شد و راه زندگي خود را براي هميشه تغيير داد. مقبرة او در نزديكي شهر نيشابور قرار دارد و چون در
عهد تيموريان مقبرة او خراب شده بود، به فرمان امير عليشير نوايي و زير سلطان حسيني بايقرا مرمue825ت و تعمير شد.
آثار شيخ به دو دستة منظوم و منثور تقسيم مي شود:
آثار منظوم او عبارت است از:
1. ديوان اشعار كه شامل غزليات، قصايد و رباعيات است.
2. مثنوي هاي او عبارت است از:
الهي نامه، اسرارنامه، مصيب تنامه، وصلت نامه، بلب لنامه، منط قالطير، مختارنامه، اشترنامه و مظهرالعجايب
خذ معتبر در شرح احوال و گفتارهاي مشايخ Ĥ اثر منثور عطّار، كتاب تذكرة الاولياست كه از كتب مشهور فارسي و از م
صوفيه است. در اين كتاب، سرگذشت نود و شش تن از اوليا و مشايخ با ذكر مقامات و مكارم اخلاق و مواعظ و سخنان
حكمت آميز آنان آمده است.
كليّات
درس ( 1): مباني علوم و فنون ادبي
درس ( 2): بررسي و طبقه بندي آثار
درس ( 3): كالبد شكافي متن ( 1) شعر
درس ( 4): كالبد شكافي متن ( 2) شعر
كارگاه تحليل فصل
10
علوم و فنون ادبي غزال
مباني علوم و فنون ادبي
مي دانيم كه درك مناسب هر علمي نيازمند آشنايي با مباني و اصول و يك سري قواعد و اصطلاحات آن علم مي باشد؛ از اين رو جهت
شناخت فنون ادبي لازم است با اصول و مباني اين علم و تعداد قابل توجue825هي از اصطلاحات آن آشنا شويم. مهم ترين اصطلاحات مرتبط با
علوم و فنون ادبي در اين كتاب عبارتند از: متن، ادب، ادبيue825ات، فصاحت و بلاغت.
متن چيست؟
به طور كلّي هر عاملي كه ذهن ما را به فعue825اليue825ت و پويايي درآورد، متن است. بنابراين مقصود كلّي از متن، تنها نوشته هاي روي
كاغذ و كتاب نيست؛ بلكه صداهايي كه شنيده مي شوند، بويي كه احساس م يشود، رويدادي كه ديده م يشود، مز هاي كه چشيده
مي شود، هر چيزي كه لمس مي شود؛ همه و همه، متن به حساب مي آيند. پس متن ها شنيداري، بويايي، ديداري و ... نيز هستند؛
مثل كتاب كه معمولاً ديداري به شمار م يآيد؛ اگر خوانده شود، به آن متن شنيداري يا خوانداري هم مي گوييم.
در اين كتاب، مقصود از متن، آثار شعر و نثر فارسي است.
ادب
بوده است. گذشتگان، شناختن اموري را كه منجر به حفظ « ادبيue825ات » نشان مي دهد كه اين واژه مترادف « ادب » سير تاريخي واژة
به علومي گفته مي شد كه انسان ها به كمك آن، خود را از انجام « ادب » انسان از ارتكاب خطاها شود، ادب گفته اند. بعدها، واژة
خطا در سخن مصون مي داشتند. اين علوم عبارتند از: صرف، نحو، بديع، معاني، بيان، قافيه، خط و ... البue825ته هنوز هم افرادي را كه با
از سال ( 1285 ش) يعني عصر مشروطه كاربرد زيادي پيدا « ادبيue825ات » شيوه هاي مختلف سخن آشنا باشند، اديب مي گويند. امue825ا واژة
كرده است. امروزه در زبان فارسي، اصطلاح ادبيue825ات در معاني زير به كار مي رود:
1. مجموعة نوشته ها، اصطلاحات و رفتارهايي كه در يك رشتة علمي يا حرفه اي رواج مي يابد؛ مانند ادبيue825ات پزشكي، ادبيue825ات مديريue825ت،
ادبيue825ات اخلاق، ادبيue825ات سينما و ادبيue825ات سياست. در اين نوع كاربردها، ادبيue825ات به معني آداب و هنجار رايج در اين زمين ههاست.
2. تمام آثار مكتوب و هر نوع نوشته اي كه به تاريخ تمدue825ن بشري تعلّق داشته باشد، ادبيue825ات شمرده مي شود. در اين تعريف، متون
علمي، تاريخي، جغرافيايي، پزشكي و فلسفي گذشته نيز جاي مي گيرند. براساس اين تعريف، متون علمي قديم نيز در زمرة آثار
ادبي كهن قرار مي گيرند.
11
فصل يكم ( كلّيات)
3. ادبيue825ات، مجموعة نوشته هايي است كه باورها، انديشه ها و خيال ها را در عالي ترين صورت ها بيان مي كند. در اين تعر ي ف، تنها
ادبيue825ات مكتوب جاي مي گيرد؛ ولي ادبيue825ات شفاهي مانند افسانه ها، حكايات، مثل ها و ترانه هاي متداول بين مردم نيز، ميراث
گرا نبهاي ادبي به شمار م يروند.
در اين كتاب، بيش تر به ادبيue825ات مكتوب مي پردازيم و در يك تعريف روشن تر مي گوييم: ادبيue825ات، هنر كلامي است؛
كلامي زيبا كه خيال انگيز، عاطفي و تأثيرگذار است. پس ادبيue825ات هم يكي از انواع هنرهاست؛ مادue825ة اصلي ادبيue825ات، زبان است؛
به بيان ديگر، ادبيue825ات كاربرد هنرمندانة زبان است. تفاوت عمدة ادبيue825ات و زبان، در هدف آن دو است. هدف زبان، ارتباط و
پيام رساني است در حالي كه هدف ادبيue825ات، زيبايي آفريني است. ضمناً بر مبناي منطق حاكم بر زبان، هر كلمه ، معناي
قراردادي و مشخّصي دارد؛ جمله ها نيز ساختمان، اصول و قواعدي دارند؛ امue825ا ادبيue825ات به راحتي و به كمك تخيue825ل مي تواند منطق
حاكم بر زبان را در هم بريزد؛ يعني هم واژه را از معناي قراردادي آن خارج مي كند و هم منطق معنايي جمله را متحوue825ل
مي كند. ادبيue825ات به كمك زيبايي ها و شگردي هاي هنري مانند تشبيه، استعاره، مجاز، كنايه، در آميختن ح س ها، اغراق و ...
(آرايه هاي ادبي) به زبان، نقشي هنري مي بخشد. البue825ته از تكرار موسيقايي آواها و عواطف و احساسات ه م استفاده مي كند.
ادبيue825ات سخني تأثيرگذار و بليغ يا رساست كه با قرار گرفتن در ذهن شنونده، او را برمي انگيزد. سخن رسا و بليغ دو ويژگي
دارد: فصاحت و بلاغت.
فصاحت
فصاحت به معني وضوح، روشني و درستي كلمه يا كلام، در اصطلاح، بيان مقصود است با الفاظي واضح و روان كه خالي از
عيب هايي مانند حروف و كلمات دشوار، و سنگين، بدآهنگ و ناموزون، پيچيده و مبهم باشد و معني آن به راحتي درك شود.
بلاغت
بلاغت به معني رسايي كلام، چيره زباني و شيوايي سخن است و در اصطلاح، سخن گفتن به اقتضاي حال مخاطب و جايگاه، يا
مطابقت سخن با موقعيت است؛ يعني هر سخن جايي و هر نكته مقامي دارد. گاهي اطناب پسنديده است و گاهي ايجاز مناسب
است. هم چنان كه مولوي در اين بيت فرموده است:
چون كه با كودك سروكارت فتاد
هم، زبان كودكي بايد گشاد
نتيجه مي گيريم كه فصاحت به چگونگي و كيفيت كلمات برمي گردد و بلاغت هم فصاحت را در نظر دارد و هم به چگونگي معنا
و محتوايي كلام توجue825ه مي كند؛ به تعبير ديگر، فصاحت جنبه هاي ظاهري سخن را مي بيند و بلاغت معني و محتواي كلام را
م يسنجد، علم بلاغت سه شاخه دارد: بديع، معاني و بيان. در درس هاي آتي با اين اصطلاحات بي شتر آشنا خواهيم شد.
12
علوم و فنون ادبي غزال
را با ذكر دو مثال توضيح دهيد. « متن » 1. مفهوم
به طور كلّي عواملي كه ذهن انسان را به فعue825اليue825ت درمي آورند، متن هستند؛ يعني به جز نوشته هاي روي كاغذ و كتاب، صداها، بوها،
رويدادها، مزه ها، لمس شدني ها و ... متن به حساب مي آيند.
1) كتاب يك متن به حساب م يآيد كه اگر خوانده شود، به آن متن خوانداري يا شنيداري مي گوييم.
2) يا ديدن يك صحنه از تصادف، يك متن است كه آن را متن ديداري م يتوان گفت.
به اختصار بنويسيد. « ادب » 2. دربارة پيشينة واژة
اين واژه، مترادف ادبيue825ات است. طبق عقايد قدما، ابتدا اين واژه به شناختن اموري گفته مي شد كه انسان را از مرتكب شدن به
خطاها حفظ مي كرد؛ بعدها به علومي گفته مي شد كه انسان به كمك آن، از خطا در سخن گفتن مصون مي ماند. امروزه هم ادبيue825ات،
به مجموعة آثار و نوشته هاي مكتوب حرفه اي مانند ادبيات پزشكي، مديريue825ت، اخلاق و ... و گاهي شفاهي مانند افسانه ها، ترانه ها و .. .
گفته مي شود كه ميراث گران بهاي ادبي به شمار مي روند.
3. نمودار زير را با توجue825ه به آموز ههاي درس كامل كنيد.
بيان
بلاغت
چگونگي معنا و محتواي كلام
فصاحت
چگونگي و كيفيت واژگان
بديع معاني
سخن رسا و بليغ
13
فصل يكم ( كلّيات)
ادبيات هنر كلامي است؛ كلامي زيبا كه » 4. به نظر شما متن زير، م يتواند نمونه و مصداق مناسبي براي اين مفهوم از ادبيue825ات
باشد؟ توضيح دهيد. ،« خيال انگيز، عاطفي و تأثيرگذار است
زمين به بهار نشست؛ بهار، گره از شكوفه باز كرد. نسيم در گيسوي بيدue826 افشان فروپيچيد. غنچه شكفتن آغاز كرد و سبزه »
مهرداد اوستا) ) .« دميد. گل هم چون يادي فراموش گشته، در آغوش چمن شكفت
بلي؛ چنان كه مي بينيم، گوينده با استفاده از علم بلاغت مثلاً با دادن حالات انساني به پديده هايي مانند زمين، بيد و چمن، قوue825ة خيال
مخاطب را برانگيخته و از آراية تشخيص استفاده كرده است؛ همچنين با به كارگيري تشبيه (گل هم چون يادي فراموش گشته ....)
اين خيال انگيزي را قوue825ت بخشيده است. و با اين آراي ههاي زيبا، ميزان تأثير و گيرايي متن خود را در خواننده افزايش داده است.
5. با توجue825ه به عبارت زير دو متن (الف و ب) را بررسي كنيد.
« هدف زبان، ارتباط و پيام رساني است؛ هدف ادبيue825ات، زيبايي آفريني »
الف. ماه، يكي از سيue825ارات منظومة شمسي است؛ اگر چه خود تيره و بي نور است اما در شب، نوراني است. پهنة تاريك آسمان در
ظلمت شب به نور ستارگان و تلألؤ ماه روشن م يشود.
ب. شب آغاز شده است، در ده چراغ نيست؛ شب ها به مهتاب روشن است و يا به قطره هاي درشت و تابناك باران ستاره،
مصابيح آسمان.
شكوه و تقوا و شگفتي و زيبايي شورانگيز طلوع خورشيد را بايد از دور ديد. اگر نزديكش برويم، از دستش داد ه ايم!
لطافت زيباي گل در زير انگش تهاي تشريح م يپژمرد! (دكتر علي شريعتي)
الف. نويسنده در اين متن، پيام خود را كه همانا توضيح بخشي از ويژگي هاي علمي ماه است، به مخاطب اعلام مي كند و هدف
اصلي مقولة زبان را به اجرا درآورده است. پس اين متن يك متن زباني است.
ب. نويسنده در اين متن صرفاً پيامي را از مقوله هاي زباني به مخاطب القا نمي كند بلكه در پي خلق و آفرينش زيبايي هاي ادبي
است از جمله مي توان به زيبايي هايي مثل: تشبيه خودنمايي و سوسوي ستارگان به باران؛ يا تشبيه ستارگان به چراغ هاي
آسمان اشاره كرد. آراية تشخيص نيز در متن به چشم مي خورد: شكوه و تقوا كه از داشته هاي انساني است، به خورشيد
نسبت داده است. در مجموع، متن اين قسمت كاملاً هنري و ادبي است.
14
علوم و فنون ادبي غزال
بررسي و طبق هبندي آثار
همان طور كه مي دانيم تحليل هر متن ادبي اعم از نثر و نظم را از چند ديدگاه مي توان مطالعه كرد و با بررسي دقيق و موشكافانه
آن را كالبد شكافي كرد؛ براي دست يابي به اين منظور مي توان متن را از ديدگاه هاي جامعه شناختي، زباني، اخلاقي، محيطي، فكري،
تاريخي، روان شناختي، ادبي و ... بررسي نمود. اكنون از بين ديدگاه هاي موجود سه ديدگاه را مورد بررسي قرار مي دهيم:
الف. قلمرو زباني ب. قلمرو ادبي ج. قلمرو فكري
براي درك بهتر اين موضوع به توضيح مختصري در ارتباط با سه ديدگاه موردنظر اشاره م يكنيم:
قلمرو زباني: هر اثر مكتوب، زبان ويژة خود را دارد. زبان برخي از آثار، ساده و قابل فهم است و برخي ديگر به دليل وجود
پاره اي لغات و اصطلاحات خاص به تعمue825ق و تأمue825ل بيش تري نياز دارد. فهم زبان متن، در گرو فهم برخي لغات،
تركيبات و قواعد دستوري است. كاربرد لغات فارسي و بيگانه، ساختمان واژه، روابط معنايي كلمات از قبيل
ترادف، تضاد، تضمue825ن، تناسب و نيز نوع گزينش واژه ها در اين مرحله بررسي مي شود كه درجة سادگي و دشواري
متن، نتيجة آن است. يادآوري مي كند در تعيين ويژگي هاي سبكي هر دورة ادبي، توجue825ه به همة موارد و مختصue825ات
متن، لازم و مفيد است.
قلمرو ادبي: گام ديگر در بررسي يك اثر، فهم زيبايي هاي ادبي آن است. در اين سطح، شيوة شاعر در به كارگيري عناصر
زيبايي (مسايل بيان، نظير، تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه و نيز مباحث بديع لفظي، واج آرايي، تكرار، سجع، جناس
و ... و بديع معنوي مانند: تضاد، مراعات نظير و ... ) موردبررسي قرار مي گيرد. موسيقايي (آوايي)، بديعي و بياني.
قلمرو فكري: كلمات و جملات، مصالح و ابزاري هستند كه صاحب هر اثر، آن را براي بيان انديشه و فكر خود به كار مي گيرد.
(توضيحات بيش تر را در نمودار پايين ملاحظه بفرماييد.)
شايد خلاصة توضيحات فوق، در نمودار زير، كمك شاياني به جم عبندي اين موضوع بكند:
15
فصل يكم ( كلّيات)
الف. سطح بياني: توجue825ه به زيبايي هاي بياني مثل تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه
ب. سطح آوايي يا موسيقيايي بديع معنوي: توجue825ه به زيباي يهاي بديع لفظي
مثل واج آرايي، تكرار، سجع، جناس و ...
ج. سطح بديع معنوي: توجue825ه به زيباي يهاي بديع معنوي مثل تضاد، مراعات النظير،
حس ue825آميزي و ...
در اين مرحله، متن از نظر ويژگ يهاي فكري، روحيات، باورها، گراي شها، نوع
نگرش به جهان و ديگر جنبه هاي فكري، مانند موضو عهاي زير، بررسي م يشود:
عيني، ذهني uf0db
شادي گرا ، غ مگرا uf0db
خردگرا، عشق گرا uf0db
جبرگرا، اختيارگرا uf0db
عرفاني، طبيعت گرا uf0db
خوش بيني، بدبيني uf0db
فلسفي، روان شناختي uf0db
محلّي، ميهني، جهاني uf0db
و ... uf0db
پس از اين گام ها و شناخته شدن جهان متن، نوع اثر برحسب غلبة موضوع و محتوا و از نظر انواع ادبي (حماسي، غنايي، تعليمي،
نمايشي و ...) طبقه بندي مي شود.
ادبيات نيز مانند ديگر پديده ها، انواعي دارد. آثار ادبي از نظر شكل و ساختمان، محتوا و شگردهاي هنري با يك ديگر متفاوتند.
چنان كه، شعر، داستان و نمايشنامه هر كدام ويژگ يهايي دارند.
قديم ترين طبقه بندي انواع ادبي در يونان باستان صورت گرفته است؛ آن ها از چهار نوع حماسي، غنايي، نمايشي و تعليمي، سخن
گفته اند؛ اين تقسي مبندي، بيش تر مبتني بر شعر بود و جنبة محتوايي داشت.
در ايران هم شعر، نسبت به نثر رواج بيش تري داشت؛ از اين رو، انواع ادبي بر اساس ساختمان و قالب شعر، طبقه بندي شد؛ مانند
قصيده، قطعه، غزل، رباعي، مسمue825ط، مستزاد، تركيب بند و ... .
آثار ادبي (شعر و نثر) را از دو ديدگاه كلّي هم مي توان طبقه بندي كرد:
الف. براساس محتوا و موضوع ب. بر اساس ساختمان و شكل
ديدگاه هاي تحليل
متون شعر
الف. سطح واژگاني
ساختمان واژگان (ساده، مشتق، مركّب، مشتق مركّب
كاربرد لغات فارسي يا بيگانه (عربي، تركي، مغولي و ...)
روابط معنايي كلمات مثل: ترادف، تضاد، تضمue825ن و تناسب
3. قلمرو فكري:
1. قلمرو زباني
2. قلمرو ادبي
ب. سطح دستوري (نحوي) كوتاهي و بلندي جمله ها
كاربردهاي دستور تاريخي
16
علوم و فنون ادبي غزال
1. يكي از آسان ترين و كاربرد يترين شيوه ها در بررسي و تحليل متن چيست؟
يكي از ساده ترين و كاربردي ترين شيوه ها در بررسي و تحليل متن اين است كه متن را از سه ديدگاه زبان، ادبيue825ات و فكر در سه
قلمرو بررسي شود: زباني ، ادبي ، فكري
2. با توجه به قلمرو زباني و سطوح آن، نوشتة زير را بررسي نماييد.
اسطوره، در لغت به معني افسانه و قصue825ه است و در اصطلاح به قصue825ه اي اطلاق مي شود كه ظاهراً منشأ تاريخي نامعلومي »
دارد. مضمون اساطير، معمولاً آفرينش انسان، خلقت جهان، جنگ ها و نبردهاي اقوام، سرگذشت خدايان، قهرمانان ديني و
غلامحسين يوسفي) ) «. ... است. زال، اسكندر، رستم، سيمرغ، رخش و ... از اساطير ايراني هستند
الف. در سطح واژگاني:
واژگان عربي موجود در اين متن عبارتند از: اسطوره، لغت، قصue825ه، اصطلاح ، اطلاق، ظاهراً ، منشأ ، معلوم، مضمون، اساطير،
معمولاً انسان، خلقت، اقوام
ديده مي شود. « خلقت » و « آفرينش » و البتّه بين دو واژة « افسانه » و « قصue825ه » رابطة ترادف بين دو واژة
ب. در سطح دستوري (نحوي):
بلندي جمله ها در متن مشاهده مي شود. مثل جملة آخر
3. سرودة زير را از نظر سطح موسيقي و تناس بهاي آوايي (واج آرايي، تكرار و جناس) بررسي كنيد.
خيزيد و خز آريد كه هنگام خزان است
باد خنك از جانب خوارزم وزان است
آن برگ رزان بين كه بر آن شاخ رزان است
گويي به مue820ثَل، پيرهن رنگ رزان است
دهقان به تعجue825ب، سرِ انگشت گزان است
كاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلزار
دهقان به سحرگاهان كز خانه بيايد
نه هيچ بيارامد و نه هيچ بپايد
گل بيند چندان و سمن بيند چندان
چندان كه به گلزار نديده است و سمن زار
(منوچهري)
17
فصل يكم ( كلّيات)
آرايه هاي ادبي در اين شعر بسيار ساده و عادي و طبيعي است. مثلاً مي توانيم از نظر بديع لفظي آراية واج آرايي را در بيت
است كه اين بيت يكي از زيباترين شاهدها براي اين آرايه است. « ز» و « خ» اوue825ل ببينيم و آن تكرار آگاهانة دو واج صامت
دوبار تكرار شده است؛ همچنين سمن « رزان » آراية تكرار (واژه آرايي) در بيت دوم
قافيه و رديف در اين شعر بسيار ساده است: رزان است، قافيه و رديفي بسيار ساده است.
جناس ناقص اختلافي بين دو واژة (رزان) و (گزان) ديده مي شود. البتّه بين دو واژة (رزان) و (وزان) نيز ديده م يشود.
4. با توجue825ه به سطح بياني (قلمرو ادبي) متن زير را از نظر كاربرد آرايه هاي تشخيص، تشبيه و كنايه تحليل نماييد.
صبح است، آفتاب مثل تشتي از طلاي گداخته بر گوشة جهان گذاشته شده، فلكue826 نقّاش مي خواهد عالم را طلايي كند؛ امue825ا »
هنوز دست به كار نشده، اوue825ل با گرد نقره اي و لاجوردي بوم آسمان را رنگ مي ريزد. زمين مانند روپوشي از مخمل سبز
آيينه، محمد حجازي) ) « ... است. انبوه درختان در هر گوشه سر به هم آورده اند و هنوز اسرار شب را در ميان دارند
تشبيه: آفتاب را به تشتي از جنس طلاي گداخته تشبيه كرده است.
تشبيه: فلكue826 نقّاش: به شيوة اضافة تشبيهي فلك را به يك نقّاش، تشبيه كرده است.
تشبيه: بومِ آسمان: آسمان را به روش اضافة تشبيهي، به بوم نقّاشي تشبيه كرده است.
تشبيه: زمين را به روپوشي از مخمل سبز تشبيه كرده است.
را به فلك نسبت داده و او را مانند انسان تصوue825ر كرده كه مي خواهد عالم را طلايي كند. « خواستن » تشخيص: فعل
تشخيص: به درختان هم حالت انساني بخشيده به گونه اي كه مثل انسان ها، در گوشه اي سر به هم آورده اند.
كنايه: دست به كار نشدن، كنايه از شروع نكردن كار است.
كنايه: رنگ ريختن، كنايه از نقّاشي كردن و اين جا به رنگ هاي گوناگون درآوردن است.
كنايه: سر به هم آوردن، كنايه از جمع شدن در گوشه اي است.
كنايه: اسرار شب در ميان داشتن، كنايه از يادآوري اتّفاقات شب است.
5. نوشتة زير، با كدام بخش از متن درس، ارتباط دارد؟ توضيح دهيد:
مصالح كار شاعر در آفرينش شعر، واژه هاست و داراي دو بعد: لفظ و معنا. از اين نظر، شاعر با نقّاشي و پيكرتراشي و »
موسيقي متفاوت است. شاعر در عينِ حال كه دست به آفرينش زيبايي مي زند، مي تواند حرفي براي گفتن داشته باشد و
پيامي را ابلاغ كند. حال آن كه موسيقيدان و نقّاش و مجسue825مه ساز به سبب يك بue821عدي بودن موادue825 كارشان (صدا، زنگ و
وحيديان كاميار) ) .« سنگ) نمي توانند چنين رسالتي داشته باشند
18
علوم و فنون ادبي غزال
متن پرسش، ناظر بر قلمرو ادبي از طريقه هاي شناخت سبك نوشتار و شعر است. در اين حوزه، آرايه هاي ادبي متون نثر و نظم ، از
نظر مقوله هاي بياني (تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه) و همچنين از نظر بديع لفظي و معنوي بررسي مي شوند.
6. با توجue825ه به قلمرو فكري، ديدگاه خود را دربارة محتوا و موضوع سرودة زير بنويسيد.
آب را گل نكنيم
در فرودست انگار، كفتري مي خورد آب
يا كه در بيشة دور، سير هاي پue820ر مي شويد
يا در آبادي، كوزه اي پue821ر م يگردد.
آب را گل نكنيم؛
شايد اين آب روان، مي رود پاي سپيداري، تا فروشويد اندوه دلي؛
دست درويشي شايد، نانِ خشكيده فرو برده در آب ... . (سهراب سپهري)
شاعر، بسيار عيني و واقع گرا دست به خلق تصويرسازي كرده است.
معشوق او زميني است.
حكمت و پند و اندرز در اين شعر موج م يزند.
شاعر با خوشبيني تمام توصيه به واقع بيني مي كند.
19
فصل يكم ( كلّيات)
كالبد شكافي متن ( 1) شعر
در اين كتاب، فقط آثار مكتوب ادبي است كه در يك نگاه « متن » همان طور كه در مباني علوم و فنون ادبي اشاره شد، مقصود از
كلّي، اين متون به دو بخش تقسيم مي شود:
شعر
متون آثار مكتوب
نثر
اكنون تلاش مي كنيم براي دستيابي بهتر به نتايج آموخته هاي درس هاي پيشين، با تدوين و تبيين يك چهارچوب منطقي به
صورت گام به گام، طرحي پيشنهادي را ارائه دهيم.
طراحي اين گام ها به ترتيب زير است:
1. خوانش متن
2. شناسايي و استخراج نكات زباني
3. شناسايي و استخراج نكات ادبي
4. شناسايي و استخراج نكات فكري
5. نتيجه گيري و تعيين نوع
اكنون با بررسي شعر زير از الهي نامة عطّار نيشابوري، سير مراحل پنج گانة اين طرح را در شعر نشان مي دهيم:
به دام افتاد روباهي سحرگاه
به روبه بازي انديشيد در راه
كه گر صيue825اد بيند همچنينم
دهد حالي به گازue821ر پوستينم
پس آن گه، مue821رده كرد او خويشتن را
زبيم جان، فرو افكند تن را
چو صيue825اد آمد، او را مرده پنداشت
نمييارست روبه را كم انگ اشت
زبue821ن بue821بريد حالي گوش او ليك
كه گوش او به كار آيد مرا نيك
به دل، روباه گفتا: تركue826 غم گير
چو زنده ماندهاي، يك گوش، كم گير
يكي ديگر بيامد، گفت: اين دue820م
زبان او به كار آيد مرا هم
زبانش را بue821ريد آن مرد، ناگاه
نكرد از بيم جان، يك ناله روباه
دگر كس گفت: ما را از همه چيز
به كار آيد همي دندان او نيز
نزَد دue820م، تا كه آهن درفكندند
به سختي چند دندانش بكندند
به دل، روباه گفتا: گر بمانم
نه دندان باش و نه گوش و زبانم
دگر كس آمد و گفت: اختيار است
دل روبه، كه رنجي را به كارست
چو نام دل ش نيد از دور، روباه
جهان بر چشم او شد تيره، آ ن گاه
به دل م يگفت: با دل نيست بازي
كنون بايد به كارم حيله سازي
بگفت اين و به صد دستان و تزوير
بجue820ست از دام، ه مچون از كمان، تير
حديث دل، حديثي بس شگفت است
كه در عالم، حديثش در گرفته است
عطّار نيشابوري، الهي نامه
20
علوم و فنون ادبي غزال
اكنون به بررسي گام هاي پنج گانة متن فوق مي پردازيم:
الف. خوانش شعر
نخستين قدم مؤثّر براي رويارويي و شناخت متن، خوانش صحيح آن است. لازم است قبل از خوانش، با يك نگاه كلّي لحن و
آهنگ آن را تشخيص دهيم؛ پس از شناسايي لحن مناسب با حال و هواي اثر، خواندن اتّفاق مي افتد. دقّت داشته باشيم كه لازم
است تمام اثر، ي كباره و بدون وقفه، خوانده شود تا درك ارتباط طولي و فهم محتوا دچار اختلال نشود.
ب. شناسايي و استخراج نكات زباني
بعد از خوانش دقيق شعر، عينك زباني به چشمان خود زده و شعر را دوباره بازخواني مي كنيم و نكات برجستة قلمرو زباني را
شناسايي و دسته بندي مي كنيم؛ مثلاً برخي از نكات زباني شعر عطّار، عبارتند از:
« نمي يارست » ، « گازر » وجود واژگان كهن مانند
كمي واژگان غيرفارسي
« دل، زبان، گوش و دندان » و « حيله، دستان، تزوير، دام » كاربرد شبكة معنايي؛ مانند
حقّه بازي « حيله سازي ، « روبه باز » تركيب سازي؛ مانند
« به كار آيد همي » ، « نمي يارست ... كم انگاشت » ، « مue821رده كرد » : كاربردهاي تاريخي دستور
و ... « به روب هبازي انديشيد در راه » ، « به دام افتاد روباهي سحرگاه » سادگي و كوتاهي جمله ها: مانند
بيش تر كلمات شعر، ساختمان ساده دارند: دام، روباه، صيue825اد، گازر، گوش، دل، زبان و ...
زبان شعر، ساده و روان است و پيچيدگي ندارد.
به كارگيري واژگان به صورت مخفّف: روبه ، گر ، آ نگه ، ز ، دگر
« مي دهد » به جاي « دهد » در مضارع اخباري، مانند « مي » حذف
و ...
ج. شناسايي و استخراج نكات ادبي
در اين مرحله، عين كزيبايي شناسي به چشم م يزنيم و شعر را يك بار ديگر بررسي م يكنيم و به نكات ادبي زير، دست م ييابيم:
است. « مثنوي » از قرار گرفتن قافيه در پايان هر دو مصراع هر بيت، مي فهميم كه قالب شعر
كنايه است. « جهان بر چشم او تيره شدن » و « دue820م نزدن » ، « تركue826 غم گرفتن »
تشبيه و مراعات النظير دارد. « بجue820ست از دام، هم چون از كمان، تير »
به كارگيري رديف در برخي اشعار براي افزايش موسيقي شعر، مثل (را) در بيت سوم
در آخرين بيت، سه بار تكرار شده و سبب افزايش موسيقي شعر شده است. « حديث » به كارگيري آراية تكرار؛ واژة
مراعات النظير: به كار بردن كلمات زبان، گوش، دل، جان و دندان كه از اعضاي بدن هستند.
تضاد: به كارگيري جان و تن در تضاد با هم
و ...

دکتر کامران شاه مراديان...